کج بودن دندان‌ها در افراد دارای ناتوانی ذهنی معمولاً نتیجهٔ خود ناتوانی ذهنی نیست؛ عواملی که گاهی همراه آن دیده می‌شوند، مانند ویژگی‌های ژنتیکی رشد فک و صورت، تفاوت در عملکرد عضلات دهان، تنفس دهانی، عادت‌های دهانی طولانی‌مدت و کمبود فضا در فک، در آن نقش دارند. پژوهش‌ها نشان می‌دهند ناهنجاری‌های دندانی در برخی گروه‌ها، مانند افراد مبتلا به سندرم داون و فلج مغزی، شایع‌تر است؛ اما وضعیت هر فرد باید جداگانه بررسی شود. در این مطلب علت‌ها، روش تشخیص، درمان و پیشگیری را مرور می‌کنیم.
آیا ناتوانی ذهنی باعث کج شدن دندان‌ها می‌شود؟
کج بودن دندان‌ها، که در دندانپزشکی «ناهنجاری دندانی» نامیده می‌شود، ممکن است با شلوغی دندان‌ها، جلو بودن دندان‌های فک بالا، جلو یا عقب بودن فک‌ها و ناهماهنگی در تماس دندان‌های بالا و پایین همراه باشد. این وضعیت در برخی کودکان و بزرگسالان دارای ناتوانی ذهنی یا اختلالات تکاملی دیده می‌شود.
ناتوانی ذهنی به‌تنهایی علت مستقیم و یکسانی برای کج شدن دندان‌ها نیست. بااین‌حال، برخی شرایطی که با ناتوانی ذهنی یا اختلالات تکاملی همراه هستند، ممکن است بر رشد فک، شکل استخوان‌های صورت، عملکرد عضلات دهان و نحوهٔ رویش دندان‌ها اثر بگذارند.
پژوهش‌ها هم نشان می‌دهند که ناهنجاری دندانی در این گروه شایع‌تر است. در مطالعه‌ای در پرتغال روی ۲۰۲ نفر، ناهنجاری‌ها در افراد دارای ناتوانی ذهنی هم شایع‌تر و هم شدیدتر بود. نامرتبی دندان‌های جلوی فک پایین و شلوغی دندان‌های جلو رایج‌ترین یافته‌ها بودند و از ۴۵ نفری که ناهنجاری شدید و نیازمند درمان داشتند، ۳۸ نفر در گروه دارای ناتوانی ذهنی بودند. این مطالعه کوچک است و نتیجهٔ آن را نمی‌توان به همهٔ افراد تعمیم داد.
بنابراین برای تعیین علت کج بودن دندان‌ها باید وضعیت هر فرد جداگانه بررسی شود؛ همهٔ افراد دارای ناتوانی ذهنی را نمی‌توان از نظر رشد دندان‌ها و فک در یک گروه یکسان قرار داد.
مهم‌ترین علت‌های کج شدن دندان‌ها در افراد دارای ناتوانی ذهنی
۱. عوامل ژنتیکی و سندرم‌های مرتبط با رشد فک و صورت
ویژگی‌های ژنتیکی و نحوهٔ رشد استخوان‌های فک و صورت از عوامل مهم ناهنجاری‌های دندانی هستند. برخی سندرم‌های ژنتیکی که ممکن است با اختلالات تکاملی یا ناتوانی ذهنی همراه باشند، ویژگی‌های خاصی در ساختار دهان و صورت ایجاد می‌کنند؛ مثلاً کوچک‌تر بودن فک، رشد نامتقارن صورت، تفاوت در اندازهٔ دندان‌ها یا ناهماهنگی میان اندازهٔ دندان‌ها و فضای قوس فکی.
وقتی فضای فک برای قرار گرفتن همهٔ دندان‌ها کافی نباشد، دندان‌ها ممکن است روی هم قرار بگیرند یا چرخیده و نامنظم رشد کنند. البته ناتوانی ذهنی به معنای وجود یک سندرم ژنتیکی مشخص نیست و تشخیص علت ژنتیکی به بررسی پزشکی و در صورت لزوم ارزیابی تخصصی نیاز دارد.
۲. تفاوت در عملکرد عضلات دهان و صورت
عضلات زبان، لب‌ها و گونه‌ها در عملکرد طبیعی دهان و تعادل نیروهایی که به دندان‌ها وارد می‌شود نقش مهمی دارند. در برخی افراد دارای اختلالات عصبی یا تکاملی، کنترل حرکات دهان و صورت متفاوت است: تغییر در تون عضلانی، حرکات غیرارادی زبان یا دشواری در بستن کامل لب‌ها می‌تواند بر جای دندان‌ها و رشد فک اثر بگذارد.
برای مثال، اگر زبان به‌طور مداوم در وضعیت غیرمعمول قرار گیرد یا فشار آن بر دندان‌ها با الگوی طبیعی فرق کند، ممکن است در طول زمان جای دندان‌ها را تغییر دهد. این مسئله در همهٔ افراد رخ نمی‌دهد و میزان اثر آن به شرایط عضلانی و عملکرد دهان بستگی دارد.
۳. تنفس دهانی و باز ماندن طولانی‌مدت دهان
اگر فرد به‌طور مداوم از راه دهان نفس بکشد، به‌ویژه در دوران رشد، وضعیت زبان، لب‌ها و عضلات صورت تغییر می‌کند. یک مرور نظام‌مند و فراتحلیل ده مطالعه نشان داد که در کودکانی که از راه دهان نفس می‌کشند، فک بالا و پایین بیشتر به سمت پایین و عقب چرخیده‌اند، رشد صورت بیشتر عمودی است و دندان‌های جلوی بالا بیشتر به جلو متمایل‌اند؛ تنگی راه هوایی هم در این کودکان شایع بود.
تنفس دهانی ممکن است با گرفتگی مزمن بینی، بزرگی لوزه‌ها یا مشکلات تنفسی مرتبط باشد. به همین دلیل بررسی علت آن اهمیت دارد؛ درمان ارتودنسی به‌تنهایی، بدون توجه به عامل زمینه‌ای، ممکن است به نتیجهٔ پایدار نرسد.
۴. عادت‌های دهانی در دوران کودکی
برخی عادت‌های دهانی، به‌ویژه اگر شدید یا طولانی‌مدت باشند، می‌توانند بر رشد دندان‌ها و فک اثر بگذارند:
- مکیدن طولانی‌مدت انگشت یا پستانک
- جلو آوردن مداوم زبان یا فشار دادن آن به دندان‌های جلو
- جویدن مکرر اشیای غیرخوراکی
- برخی الگوهای غیرطبیعی بلع
یک مرور نظام‌مند و فراتحلیل که در مجلهٔ انجمن دندانپزشکی آمریکا منتشر شد، ارتباط مکیدن انگشت و پستانک با ناهنجاری‌های دندانی را تأیید کرد: هرچه این عادت طولانی‌تر باشد، خطر بیشتر است. در دوران دندان‌های شیری، پستانک بیش از مکیدن انگشت با کراس‌بایت دندان‌های عقب همراه بود؛ یعنی حالتی که دندان‌های عقب بالا هنگام بستن دهان داخل دندان‌های پایین قرار می‌گیرند. این عادت‌ها ممکن است در برخی کودکان دارای اختلالات تکاملی هم دیده شوند، اما مختص این گروه نیستند.
۵. اختلالات عصبی و حرکتی
برخی بیماری‌های عصبی و حرکتی، از جمله فلج مغزی، با تغییر در کنترل عضلات صورت، بلع، جویدن و حرکات زبان همراه هستند. فراتحلیلی از ۲۴ مطالعه که در سال ۲۰۲۵ منتشر شد، نشان داد شانس ناهنجاری کلاس دو (جلوتر بودن دندان‌ها یا فک بالا نسبت به پایین) در افراد مبتلا به فلج مغزی حدود ۲٫۵ برابر و شانس اپن‌بایت (تماس نداشتن دندان‌های جلو هنگام بستن دهان) حدود ۴ برابر افراد بدون فلج مغزی است. پژوهشگران اختلال عملکرد عصبی‌عضلانی را از دلایل احتمالی آن دانستند.
بااین‌حال، ناتوانی ذهنی و اختلال حرکتی دو مفهوم متفاوت هستند؛ ممکن است فردی ناتوانی ذهنی داشته باشد، اما کنترل حرکتی دهانش طبیعی باشد. به همین دلیل ارزیابی دقیق وضعیت عصبی، حرکتی و دهانی هر بیمار اهمیت دارد.
۶. کمبود فضا برای رویش دندان‌ها
گاهی علت ساده‌تر است: اگر اندازهٔ دندان‌ها نسبت به فضای قوس فکی بزرگ باشد، یا رشد فک فضای کافی برای همهٔ دندان‌ها فراهم نکند، دندان‌ها نامنظم رشد می‌کنند. این مشکل در هر فردی، با یا بدون ناتوانی ذهنی، ممکن است رخ دهد. رویش نابجای دندان، باقی ماندن طولانی‌مدت دندان شیری یا از دست رفتن زودهنگام برخی دندان‌ها هم ممکن است بر نظم دندان‌های دائمی اثر بگذارد.
آیا نوع ناتوانی ذهنی در وضعیت دندان‌ها تأثیر دارد؟
بله، نوع شرایط زمینه‌ای در الگوی مشکلات دهان و دندان نقش دارد؛ اما از روی تشخیص ناتوانی ذهنی نمی‌توان وضعیت دندان‌های یک فرد را پیش‌بینی کرد.
- سندرم داون: یک مرور نظام‌مند و فراتحلیل نشان داد در کودکان و نوجوانان مبتلا به سندرم داون، ناهنجاری کلاس سه (جلوتر بودن فک یا دندان‌های پایین)، کراس‌بایت دندان‌های جلو و عقب و اپن‌بایت جلو بیشتر از هم‌سالان بدون این سندرم دیده می‌شود. پژوهشگران قدرت شواهد را متوسط تا کم دانستند.
- فلج مغزی: تغییر تون عضلانی و کنترل حرکات دهان با ناهنجاری کلاس دو و اپن‌بایت همراه است (بخش علت‌ها، شمارهٔ ۵).
- اوتیسم: بعضی عادت‌های دهانی یا دشواری در انجام مراقبت‌های روزانه ممکن است بر سلامت دهان اثر بگذارند؛ اما اوتیسم به‌خودی‌خود به معنای ناتوانی ذهنی نیست و نباید این دو وضعیت را یکسان دانست. دربارهٔ روش‌های درمان دندان در این گروه، راهنمای درمان دندان کودکان اوتیسم را بخوانید.
در نتیجه، علت ناهنجاری دندانی باید بر اساس معاینه و شرایط اختصاصی هر بیمار تشخیص داده شود.
آیا کج بودن دندان‌ها در افراد دارای ناتوانی ذهنی خطرناک است؟
کج بودن دندان‌ها همیشه به معنای مشکلی جدی نیست، اما در بعضی افراد مراقبت روزانه از دهان را دشوارتر می‌کند. وقتی دندان‌ها روی هم قرار می‌گیرند یا فاصلهٔ آن‌ها نامنظم است، تمیز کردن کامل سطح دندان‌ها سخت‌تر می‌شود و احتمال تجمع پلاک میکروبی و التهاب لثه افزایش پیدا می‌کند.
ناهنجاری‌های شدید ممکن است با دشواری در جویدن، آسیب به بافت‌های نرم دهان، اختلال در تماس دندان‌ها و دشواری در گفتار همراه باشند. اگر فرد برای مسواک زدن به کمک مراقب نیاز دارد یا در معاینه همکاری محدودی دارد، مراقبت پیشگیرانه اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
کج بودن دندان‌ها چگونه تشخیص داده می‌شود؟
تشخیص علت نامرتبی دندان‌ها با معاینهٔ دندانپزشکی آغاز می‌شود. دندانپزشک وضعیت دندان‌ها، تماس دندان‌های بالا و پایین، رشد فک‌ها، سلامت لثه و عملکرد عضلات دهان را بررسی می‌کند.
بسته به شرایط بیمار، ممکن است این اقدامات هم لازم باشد:
- بررسی سابقهٔ پزشکی و داروهای مصرفی
- ارزیابی عادت‌های دهانی و نحوهٔ تنفس
- بررسی زمان رویش دندان‌های شیری و دائمی
- تهیهٔ تصاویر رادیوگرافی در صورت نیاز
- ارزیابی تخصصی ارتودنسی
- ارجاع به پزشک یا متخصص مرتبط، اگر نشانه‌های یک بیماری زمینه‌ای وجود داشته باشد
در افراد دارای ناتوانی ذهنی بهتر است معاینه با توجه به توانایی ارتباطی، حساسیت‌های حسی و شرایط جسمی بیمار برنامه‌ریزی شود.
برای بررسی علت نامرتبی دندان‌ها تماس بگیرید
علت کج بودن دندان‌ها در هر فرد متفاوت است و با معاینه مشخص می‌شود. برای هماهنگی معاینه با کلینیک دندانپزشکی نیک تماس بگیرید.
- تماس شبانه‌روزی
- برج سروناز، چهارراه سرو
- دکتر هانیه حائری
روش‌های درمان کج بودن دندان‌ها در افراد دارای ناتوانی ذهنی
انتخاب روش درمان به شدت ناهنجاری، سن بیمار، علت زمینه‌ای، سلامت دهان و توانایی همکاری فرد بستگی دارد.
درمان ارتودنسی
ارتودنسی برای مرتب کردن دندان‌ها و بهبود رابطهٔ دندان‌های بالا و پایین به کار می‌رود و بسته به شرایط بیمار ممکن است ثابت یا متحرک باشد؛ انواع آن را در راهنمای ارتودنسی بخوانید. پیش از شروع درمان، وضعیت لثه‌ها، پوسیدگی‌های احتمالی، بهداشت دهان و امکان مراجعهٔ منظم بیمار بررسی می‌شود.
ناتوانی ذهنی به‌تنهایی مانع قطعی درمان ارتودنسی نیست، اما ممکن است لازم باشد برنامهٔ درمان با نیازهای فرد تنظیم شود. در مطالعه‌ای در بیمارستان دانشگاهی مونستر آلمان، ۲۹ کودک و نوجوان با نیازهای ویژهٔ سلامت به همان اندازهٔ هم‌سالان دیگر بهبود یافتند و کل مدت درمان و تعداد جلسات آن‌ها تفاوتی نداشت؛ اما به زمان بیشتری روی صندلی درمان نیاز داشتند و درمانشان حدود یک سال زودتر شروع شده بود. دشواری تحمل وسایل داخل دهان یا نیاز به مراقبت ویژه هم ممکن است بر انتخاب روش درمان اثر بگذارد.
درمان عادت‌های دهانی
اگر نامرتبی دندان‌ها با عادت‌هایی مانند مکیدن انگشت یا جلو آوردن زبان مرتبط باشد، شناسایی و مدیریت این عادت‌ها بخشی از برنامهٔ درمان است. در صورت نیاز، همکاری متخصص ارتودنسی با گفتاردرمانگر یا متخصصان مرتبط دیگر به اصلاح عملکرد دهان کمک می‌کند.
درمان مشکلات زمینه‌ای
اگر ناهنجاری دندانی با تنفس دهانی یا مشکل ساختاری فک مرتبط باشد، درمان عامل زمینه‌ای هم اهمیت دارد. برای مثال، انسداد مزمن بینی به ارزیابی پزشکی نیاز دارد و در ناهنجاری‌های شدید فکی ممکن است بررسی تخصصی جراحی فک مطرح شود.
مراقبت‌های پیشگیرانه
مراقبت روزانه از دهان و دندان بخش مهمی از درمان است. در افرادی که برای مسواک زدن به کمک نیاز دارند، مراقبان می‌توانند با مسواک مناسب و خمیردندان حاوی فلوراید به حفظ سلامت دندان‌ها کمک کنند. معاینات منظم، کنترل پلاک میکروبی و درمان به‌موقع پوسیدگی و التهاب لثه هم اهمیت زیادی دارند. اگر درمان دندانپزشکی به روش معمول ممکن نباشد، آرام‌بخشی یا بیهوشی عمومی پس از ارزیابی تخصصی مطرح می‌شود؛ دربارهٔ این روش‌ها در صفحهٔ دندانپزشکی معلولین ذهنی بیشتر بخوانید.
چگونه می‌توان از تشدید نامرتبی دندان‌ها پیشگیری کرد؟
همهٔ ناهنجاری‌های دندانی قابل پیشگیری نیستند، چون برخی به عوامل ژنتیکی و الگوی رشد فک مربوط هستند. بااین‌حال، این اقدامات به حفظ سلامت دهان و تشخیص زودهنگام مشکلات کمک می‌کنند:
- معاینات منظم دندانپزشکی را از دوران کودکی آغاز کنید.
- به رویش دندان‌های شیری و دائمی توجه داشته باشید.
- عادت‌های دهانی طولانی‌مدت را با راهنمایی متخصص بررسی کنید.
- اگر تنفس دهانی مداوم می‌بینید، برای پیدا کردن علت آن اقدام کنید.
- به بهداشت روزانهٔ دهان و دندان، در صورت نیاز با کمک مراقب، توجه کنید.
- اگر تغییری در جویدن، بسته شدن دهان یا تماس دندان‌ها می‌بینید، معاینهٔ دندانپزشکی را به تعویق نیندازید.
تشخیص زودهنگام ناهنجاری‌های فکی و دندانی به انتخاب زمان مناسب درمان کمک می‌کند.
پرسش‌های متداول دربارهٔ کج بودن دندان‌ها در افراد دارای ناتوانی ذهنی
آیا همه افراد دارای ناتوانی ذهنی دندان‌های نامرتب دارند؟
خیر. وضعیت دندان‌ها در این افراد متفاوت است. بعضی دندان‌های منظم دارند و برخی دیگر ممکن است به دلایل ژنتیکی، ساختاری، عضلانی یا رفتاری دچار ناهنجاری دندانی شوند. پژوهش‌ها نشان می‌دهند این ناهنجاری‌ها در این گروه شایع‌تر است، اما شایع‌تر بودن به معنای همیشگی بودن نیست.
آیا کج شدن دندان‌ها به دلیل مصرف دارو است؟
برخی داروها ممکن است بر سلامت دهان، ترشح بزاق یا وضعیت لثه‌ها اثر بگذارند، اما کج شدن دندان‌ها را نمی‌توان به‌طور کلی به مصرف دارو نسبت داد. اثر هر دارو به نوع آن و شرایط بیمار بستگی دارد و باید جداگانه بررسی شود. داروهای تجویزشده را بدون مشورت با پزشک معالج قطع یا کم و زیاد نکنید.
آیا افراد دارای ناتوانی ذهنی می‌توانند ارتودنسی انجام دهند؟
بله، در بسیاری از موارد درمان ارتودنسی ممکن است. تصمیم به شدت ناهنجاری، سلامت دهان، نیازهای پزشکی و توانایی همکاری بیمار بستگی دارد و ممکن است برنامهٔ درمان با نیازهای فرد تنظیم شود.
آیا ارتودنسی در افراد با نیازهای ویژه بیشتر طول می‌کشد؟
نه لزوماً. در یک مطالعهٔ دانشگاهی در آلمان، کل مدت درمان و تعداد جلسات کودکان و نوجوانان با نیازهای ویژه با هم‌سالان دیگر تفاوتی نداشت، اما هر جلسه زمان بیشتری روی صندلی درمان لازم داشت. مدت درمان هر بیمار پس از معاینه تعیین می‌شود.
بهترین سن برای بررسی نامرتبی دندان‌ها چه زمانی است؟
معاینهٔ دندانپزشکی باید از سال‌های ابتدایی زندگی آغاز شود؛ ارزیابی زودهنگام به شناسایی مشکلات رشد فک و رویش دندان‌ها کمک می‌کند. زمان شروع درمان ارتودنسی بر اساس نوع ناهنجاری و مرحلهٔ رشد تعیین می‌شود و بررسی نامرتبی دندان‌ها در بزرگسالی هم ممکن است.
آیا نامرتبی دندان‌ها می‌تواند باعث پوسیدگی شود؟
نامرتبی دندان‌ها ممکن است تمیز کردن بعضی سطوح را دشوار کند و به تجمع پلاک کمک کند. بااین‌حال، پوسیدگی به عوامل دیگری مانند رژیم غذایی، بهداشت دهان، وضعیت بزاق و میزان دریافت فلوراید هم بستگی دارد.
جمع‌بندی
کج بودن دندان‌ها در افراد دارای ناتوانی ذهنی دلایل مختلفی دارد. ویژگی‌های ژنتیکی و ساختاری فک و صورت، تفاوت در عملکرد عضلات، تنفس دهانی، عادت‌های دهانی و کمبود فضای قوس فکی از عواملی هستند که ممکن است در این وضعیت نقش داشته باشند. پژوهش‌ها نشان می‌دهند ناهنجاری‌های دندانی در این گروه و به‌ویژه در افراد مبتلا به سندرم داون و فلج مغزی شایع‌تر است.
بااین‌حال، ناتوانی ذهنی به‌تنهایی علت مستقیم نامرتبی دندان‌ها نیست و نمی‌توان یک علت واحد را برای همه در نظر گرفت. معاینهٔ منظم، تشخیص زودهنگام و انتخاب درمانی که با نیازهای هر بیمار تنظیم شده باشد، به حفظ سلامت دهان، بهبود جویدن و کاهش مشکلات احتمالی کمک می‌کند.
منابع
- Cabrita JP, Bizarra MF, Graça SR. Prevalence of malocclusion in individuals with and without intellectual disability: a comparative study. Spec Care Dentist. 2017;37(4):181-186.
- Doriguêtto PVT, Carrada CF, Scalioni FAR, et al. Malocclusion in children and adolescents with Down syndrome: a systematic review and meta-analysis. Int J Paediatr Dent. 2019;29(4):524-541.
- Kimura ACRS, Drumond VZ, Oliveira MG, et al. Occlusal features in individuals with cerebral palsy: a systematic review and meta-analysis. Eur J Orthod. 2025;47(5):cjaf070.
- Zhao Z, Zheng L, Huang X, et al. Effects of mouth breathing on facial skeletal development in children: a systematic review and meta-analysis. BMC Oral Health. 2021;21:108.
- Doğramacı EJ, Rossi-Fedele G. Establishing the association between nonnutritive sucking behavior and malocclusions: a systematic review and meta-analysis. J Am Dent Assoc. 2016;147(12):926-934.
- Blanck-Lubarsch M, Hohoff A, Wiechmann D, Stamm T. Orthodontic treatment of children/adolescents with special health care needs: an analysis of treatment length and clinical outcome. BMC Oral Health. 2014;14:67.
بررسی نامرتبی دندان‌ها در کلینیک دندانپزشکی نیک سعادت آباد
اگر دندان‌های فرزند یا یکی از اعضای خانواده‌تان نامرتب است یا تغییری در جویدن، بسته شدن دهان یا تماس دندان‌ها می‌بینید، معاینه نخستین قدم برای پیدا کردن علت است. در کلینیک دندانپزشکی نیک در سعادت‌آباد تهران می‌توانید دربارهٔ ارزیابی دندان‌ها و گزینه‌های درمانی بیماران با نیازهای ویژه مشاوره بگیرید. برای هماهنگی معاینه با ما تماس بگیرید.
سلب مسئولیت پزشکی: این مطلب صرفاً جنبهٔ آموزشی دارد و جایگزین معاینه و طرح درمان اختصاصی توسط دندانپزشک و پزشک نیست.
هنوز سؤالی دارید؟
برای بررسی وضعیت و برآورد هزینه، معاینهٔ اولیه لازم است. تماس بگیرید تا پذیرش زمان معاینه را با شما هماهنگ کند.
تلفن مطب در ساعت کاری: ۰۲۱۲۶۶۱۸۴۹۶
